Avec intérêts

Au fond d'un tiroir, sous trente ans de factures d'électricité, Luljeta retrouva son vieux carnet de notes d'étudiante.

Në fund të një sirtari, nën tridhjetë vjet fatura dritash, Luljeta gjeti librezën e saj të vjetër studentore.

La couverture délavée avait pris la couleur d'un thé trop léger, mais à l'intérieur, de la main soigneuse de professeurs depuis longtemps à la retraite, figuraient les notes d'une jeune femme qu'elle reconnaissait à peine.

Kopertina i ishte zbehur deri në ngjyrën e çajit të lehtë, por brenda, me shkrimin e kujdesshëm të profesorëve prej kohësh në pension, ishin notat e një vajze të re që mezi e njihte.

Des neuf et des dix, les uns après les autres, puis, à la dernière page, une seule ligne vide : Littérature albanaise ancienne, examen final.

Nëntëshe e dhjetëshe, njëra pas tjetrës, e pastaj, në faqen e fundit, një rresht i vetëm bosh: Letërsia e vjetër shqipe, provimi përfundimtar.

Elle avait vingt-deux ans, ce mois de juin-là.

Atë qershor ishte njëzet e dy vjeçe.

Son père était tombé malade, le mariage avait été avancé, et la ligne vide lui avait semblé, sur le moment, la chose la moins importante du monde.

I ati ishte sëmurur, dasma ishte bërë më herët se ç'ishte menduar, dhe rreshti bosh i ishte dukur atëherë gjëja më e parëndësishme në botë.

Pendant une semaine, elle n'en parla à personne.

Për një javë nuk i tha askujt.

Puis elle prit le bus pour la faculté, à Tirana, fit la queue derrière des étudiants assez jeunes pour être ses petits-enfants et demanda, d'une voix qui ne semblait pas être la sienne, si une telle chose était possible.

Pastaj mori autobusin për në fakultet, në Tiranë, zuri radhën pas studentësh aq të rinj sa mund t'i ishin nipër e mbesa, dhe pyeti, me një zë që nuk i ngjante të sajit, nëse një gjë e tillë ishte e mundur.

La secrétaire, après un long coup de téléphone et un examen plus long encore du carnet, répondit que oui, à condition que Luljeta reprenne le cours depuis la première séance, comme tout le monde.

Sekretarja, pas një telefonate të gjatë dhe një vështrimi edhe më të gjatë mbi librezën, tha se ishte e mundur, me kusht që Luljeta ta ndiqte sërish kursin që nga leksioni i parë, si gjithë të tjerët.

La première séance avait lieu un mardi, à huit heures.

Leksioni i parë ishte një të martë, në orën tetë.

Luljeta arriva à sept heures et quart, choisit une place au quatrième rang, assez près pour entendre, assez loin pour échapper aux regards, et vit la salle se remplir de sacs à dos, de gobelets de café et d'une assurance qu'elle enviait sans trop s'y fier.

Luljeta mbërriti në shtatë e një çerek, zgjodhi një vend në rreshtin e katërt, aq afër sa të dëgjonte dhe aq larg sa të mos binte në sy, dhe pa si mbushej salla me çanta shpine, gota kafeje dhe një vetëbesim që ua kishte zili, por që nuk i besonte plotësisht.

À huit heures cinq, le professeur entra, posa ses papiers et se mit à parler du plus ancien livre en albanais qui nous soit parvenu.

Në tetë e pesë, profesori hyri, i vendosi letrat mbi tryezë dhe nisi të fliste për librin më të vjetër të ruajtur në gjuhën shqipe.

Elle reconnut sa voix avant de reconnaître son visage.

Zërin e tij e njohu para se t'i njihte fytyrën.

Arben Dema s'était assis à côté d'elle pendant trois ans et avait recopié chacune des notes qu'elle avait jamais prises.

Arben Dema kishte ndenjur pranë saj tre vjet me radhë dhe i kishte kopjuar çdo shënim që ajo kishte mbajtur ndonjëherë.

S'il la reconnut, il n'en laissa rien paraître.

Nëse e njohu, nuk e la të kuptohej.

Douze semaines durant, elle s'assit au quatrième rang et prit des notes, et peu à peu elle commença à remarquer quelque chose.

Për dymbëdhjetë javë ajo rrinte në rreshtin e katërt dhe mbante shënime, dhe pak nga pak filloi të vinte re diçka.

Ses cours reprenaient, à quelques améliorations près, la structure exacte de ses vieux cahiers à elle : les mêmes schémas, les mêmes flèches, jusqu'à une plaisanterie sur un copiste médiéval somnolent qu'elle avait jadis écrite dans la marge pour le faire rire.

Leksionet e tij ndiqnin, me disa përmirësime të vogla, pikërisht strukturën e fletoreve të saj të vjetra: të njëjtat skema, të njëjtat shigjeta, madje edhe një shaka për një kopist mesjetar të përgjumur, që ajo e kishte shkruar dikur në anë të faqes për ta bërë Arbenin të qeshte.

C'était, conclut-elle, soit le vol le plus élaboré de l'histoire de la faculté, soit la plus longue lettre de remerciement jamais écrite.

Ishte, vendosi ajo, ose vjedhja më e stërholluar në historinë e fakultetit, ose falënderimi më i gjatë i shkruar ndonjëherë.

Elle ne demanda jamais lequel des deux.

Nuk e pyeti kurrë se cila nga të dyja ishte.

L'examen était oral.

Provimi ishte me gojë.

Il lui posa trois questions, chacune plus difficile que la précédente, et elle y répondit comme elle répondait autrefois à tout : lentement d'abord, puis d'un seul coup.

Ai i bëri tri pyetje, secila më e vështirë se e mëparshmja, dhe ajo iu përgjigj ashtu siç i përgjigjej dikur gjithçkaje: në fillim ngadalë, e pastaj përnjëherësh.

Quand elle eut terminé, il ouvrit le carnet à la dernière page et inscrivit un dix sur la ligne vide.

Kur ajo mbaroi, ai e hapi librezën në faqen e fundit dhe shkroi një dhjetëshe në rreshtin bosh.

Puis, sous sa signature, en plus petits caractères, il ajouta deux mots : « Avec intérêts. »

Pastaj, poshtë nënshkrimit, me shkronja më të vogla, shtoi dy fjalë: “Me kamatë”.

Luljeta les lut deux fois avant de comprendre, puis elle rit, seule, dans le long couloir où elle avait eu autrefois vingt-deux ans.

Luljeta i lexoi dy herë para se t'i kuptonte, e pastaj qeshi, e vetme, në korridorin e gjatë ku dikur kishte qenë njëzet e dy vjeçe.