The Catalyst

The letter from the school was short.

Letra nga shkolla ishte e shkurtër.

Valbona had failed chemistry and would have to retake the exam at the end of August.

Valbona nuk e kishte kaluar kiminë dhe do të duhej ta jepte sërish provimin në fund të gushtit.

While her friends were packing for the beach in Durrës, she was taking her old textbooks down from the shelf.

Ndërsa shoqet e saj po bënin gati valixhet për plazh në Durrës, ajo po zbriste nga rafti librat e vjetër të shkollës.

She knew she should have studied in the spring instead of spending every evening on her phone.

E dinte që duhej të kishte mësuar në pranverë, në vend që ta kalonte çdo mbrëmje me telefon në dorë.

Knowing it didn't help.

Por kjo nuk e ndihmonte aspak.

Her grandmother, who had left school at twelve to work in the fields, offered to help.

Gjyshja e saj, e cila e kishte lënë shkollën dymbëdhjetë vjeçe për të punuar në arë, u ofrua ta ndihmonte.

Valbona laughed at first.

Në fillim Valbona qeshi.

But every afternoon, her grandmother sat at the kitchen table with the textbook and her reading glasses.

Por çdo pasdite, gjyshja ulej te tryeza e kuzhinës me librin dhe me syzet e leximit.

She didn't understand a word of it, but she read the questions aloud and always noticed when an answer didn't match the one at the back of the book.

Nuk kuptonte asnjë fjalë, por i lexonte pyetjet me zë dhe e vinte re gjithmonë kur një përgjigje nuk përputhej me atë në fund të librit.

For some reason, her favourite word was “catalyst.”

Kushedi pse, fjala e saj e preferuar ishte “katalizator”.

“What is a catalyst?” she asked at breakfast, at lunch and once, to Valbona's horror, in front of the neighbours.

“Ç'është katalizatori?” pyeste ajo në mëngjes, në drekë dhe një herë, për tmerrin e Valbonës, edhe para fqinjëve.

On the day of the exam, Valbona's hands were cold and her mind felt completely empty.

Ditën e provimit, Valbona i kishte duart të ftohta dhe mendjen krejtësisht bosh.

She turned over the paper and read the first question.

E ktheu fletën dhe lexoi pyetjen e parë.

Students were asked to explain the role of a catalyst in a chemical reaction.

Nxënësve u kërkohej të shpjegonin rolin e katalizatorit në një reaksion kimik.

Valbona had to bite her lip so she wouldn't laugh out loud.

Valbonës iu desh të kafshonte buzët që të mos qeshte me zë.

If anyone had been watching, they would have thought she had gone mad.

Sikur ta kishte parë dikush, do të kishte menduar se ishte çmendur.

She wrote for two hours without stopping.

Shkroi dy orë pa u ndalur.

The results came out a week later, and she had passed with a good grade.

Rezultatet dolën një javë më vonë, dhe ajo e kishte kaluar me notë të mirë.

When she got home, her grandmother was waiting at the door.

Kur arriti në shtëpi, gjyshja po e priste te dera.

“Well?” she asked.

“Hë?” pyeti ajo.

Valbona hugged her and whispered, “A catalyst is something that makes a change happen faster, without being used up itself.”

Valbona e përqafoi dhe i pëshpëriti: “Katalizatori është diçka që e shpejton një ndryshim pa u harxhuar vetë.”